ਮਸ਼ਹਦ-ਏ-ਹਿੰਦ, ਸਮਾਣਾਇਤਿਹਾਸ
ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਛਪੇ ਹੋਏ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਤੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਰੋਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਰੌਜ਼ੇ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਇਸ ਲਿਖਤ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।
ਸਮਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ
ਸਮਾਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਨਗਰ ਕੌਂਸਲ ਹੈ, ਜੋ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਪਾਤੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸਟੇਟ ਹਾਈਵੇ 10 ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਰਾਜਾ ਜੈਪਾਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੁਹੰਮਦ ਗ਼ੌਰੀ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1192 ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕੁਤਬੁੱਦੀਨ ਐਬਕ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਣਾ ਨੂੰ ਸਰਹਿੰਦ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਗਣਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸਦੀਆਂ ਤੱਕ ਸਮਾਣਾ ਸੰਤਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ 1947 ਤੱਕ ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਯਦ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ੀਆ ਵਿਦਵਾਨ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਨਾਂ ਸਮਾਣਾ ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਨੇਕ ਬੀਬੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਇਮਾਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਨਹੀਂ।
ਇਮਾਮਜ਼ਾਦਾ ਸੱਯਦ ਮਸ਼ਹਦ ਅਲੀ
ਇਹ ਰੌਜ਼ਾ ਇਮਾਮਜ਼ਾਦਾ ਸੱਯਦ ਮਸ਼ਹਦ ਅਲੀ ਦੀ ਆਰਾਮਗਾਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਅੱਬਾਸੀ ਖ਼ਲੀਫ਼ਾ ਮਾਮੂਨ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਇਮਾਮਾਂ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਉੱਤੇ ਔਖਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਖ਼ੁਰਾਸਾਨ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਮਸ਼ਹਦ ਤੋਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਆਏ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਬਾਰੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ਰਤ ਇਮਾਮ ਅਲੀ ਰਜ਼ਾ (ਅਲੈਹਿਸ-ਸਲਾਮ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਝ ਇਮਾਮ ਦੀ ਬਾਅਦ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹਜ਼ਰਤ ਇਮਾਮ ਮੁਹੰਮਦ ਤਕੀ (ਅਲੈਹਿਸ-ਸਲਾਮ) ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। [ਕਮੇਟੀ ਦੱਸੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੇ]
ਰੌਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ
ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਹ ਮਜ਼ਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਪੰਜ ਪੀਰ ਮਜ਼ਾਰ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਹਾਈ ਕੋਰਟ ਦੇ ਜਸਟਿਸ ਸ਼ੱਬਰ ਰਿਜ਼ਵੀ ਦੇ ਸੁਝਾਅ ਉੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰ ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਣਾ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਰੌਜ਼ੇ ਦੇ ਅਹਾਤੇ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਇੱਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ।
ਦੱਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਵਿੱਚ ਇਸ ਮਜ਼ਾਰ ਨੂੰ ਇਮਾਮ ਮਸ਼ਹਦ ਅਲੀ ਦਾ ਮਜ਼ਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦਰਜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇਮਾਰਤ ਅਜਰੁੱਦੀਨ ਖ਼ਾਨ ਮੁਗ਼ਲ, ਪੁੱਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਅੱਲਾਹ ਖ਼ਾਨ, ਨੇ ਰਮਜ਼ਾਨ ਦੇ ਮਹੀਨੇ 967 ਹਿਜਰੀ ਵਿੱਚ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਰਾਜ ਦੇ ਚੌਥੇ ਸਾਲ ਬਣਵਾਈ। ਇਹ ਲਗਭਗ 1560 ਈ. ਬਣਦਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਬਿਰਤਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ 1559 ਦਰਜ ਹੈ।
ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੀ ਪੜ੍ਹਤ ਦੀ ਜਾਂਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਆਏ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਛਪੀ ਹੋਈ ਵਿਦਵਤਾਪੂਰਨ ਪੜ੍ਹਤ ਹਾਲੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। [ਕਮੇਟੀ ਸ਼ਿਲਾਲੇਖ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲਿਖਤ, ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੇ]
1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ
1947 ਦੀ ਵੰਡ ਵੇਲੇ ਸਮਾਣਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੱਯਦ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਰੌਜ਼ਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਹਾਲ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਮੁੜ ਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਸੁੰਨੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਜ਼ਿਆਰਤਗਾਹ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਮਸ਼ਹਦ-ਏ-ਹਿੰਦ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲਾਨਾ ਮਜਲਿਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰੋਤ
- ਵਿਕੀਪੀਡੀਆ, "Samana, India" (ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਗ, ਆਈਨ-ਏ-ਅਕਬਰੀ ਦੇ ਇੰਦਰਾਜ ਸਮੇਤ)।
- mashadehind.in, "About Samana"।
- ਵੀ. ਐੱਸ. ਗਿੱਲ, "Imami Shrine at Samana: Most Noteworthy and Neglected", ਹੈਰੀਟੇਜ ਗੁਰੂ ਬਲੌਗ, 2014।
- ਸਮਾਣਾ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨੀ ਰਵਾਇਤਾਂ।